Doanh nghiệp cần làm gì để chứng minh hàng hóa mang xuất xứ Việt Nam?

Hoa Kỳ áp thuế 20% với hàng xuất khẩu từ Việt Nam, và tới 40% nếu có dấu hiệu “transshipping” – tức là hàng hóa được cho là chỉ quá cảnh Việt Nam nhằm né thuế từ nước khác sẽ áp dụng mức thuế 40%. Điều này buộc doanh nghiệp phải chứng minh: hàng hóa thực sự được lắp ráp tại Việt Nam, công đoạn sản xuất diễn ra trong nước, linh kiện nhập khẩu chỉ đóng vai trò hỗ trợ.

Quy định pháp lý cụ thể

Theo Nghị định 31/2018/NĐ-CP và Thông tư 05/2018/TT-BCT, về việc xác định quy tắc xuất xứ đối với hàng hóa xuất khẩu, hàng hóa muốn được coi là có xuất xứ Việt Nam phải đáp ứng một trong hai tiêu chí: hàm lượng giá trị gia tăng (LVC) đạt từ 30% trở lên, hoặc thực hiện chuyển đổi mã số HS ở cấp độ 2, 4 hoặc 6 số so với nguyên liệu không có xuất xứ. Như vậy, cần phải căn cứ theo hoạt động sản xuất, gia công, chế biến cụ thể tại doanh nghiệp.

Ví dụ cụ thể: doanh nghiệp nhập khẩu chân gà từ Brazil, Nhật Bản, Hàn Quốc rồi chỉ làm sạch, tẩm ướp, đóng gói; hoặc nhập cá hồi nguyên con từ Na Uy, Chile rồi cắt lát, đóng gói xuất khẩu; hay nhập bán thành phẩm áo đã cắt sẵn rồi may hoàn chỉnh. Theo Tổng cục Hải quan, những trường hợp này chỉ là gia công đơn giản (Khoản 6, Điều 9 Nghị định 31), không đủ điều kiện khai hàng hóa có xuất xứ Việt Nam.

Theo Nghị định 31/2018/NĐ-CP, hàng hóa chỉ được coi là có xuất xứ Việt Nam khi trải qua chuyển đổi cơ bản – tức quá trình sản xuất phải hình thành vật phẩm thương mại mới, khác biệt về hình dạng, tính năng, đặc điểm cơ bản hoặc mục đích sử dụng so với hàng hóa ban đầu (Khoản 12, Điều 3). Khoản 1, Điều 3 cùng nghị định cũng quy định: quốc gia xuất xứ là nơi sản xuất toàn bộ hàng hóa, hoặc nơi diễn ra công đoạn chế biến cơ bản cuối cùng trong trường hợp nhiều quốc gia cùng tham gia vào quá trình sản xuất.

Ở cấp độ quốc tế, luật Mỹ (19 CFR Part 134) có quy định tương tự, yêu cầu rằng bất kỳ công đoạn gia công thêm hay bổ sung nguyên liệu nào cũng phải tạo ra sự chuyển đổi đáng kể thì quốc gia đó mới được coi là xuất xứ.

Thách thức về việc cần giảm tỷ lệ nguyên liệu, linh kiện nhập khẩu từ Trung Quốc

Một trong những rào cản lớn nhất khi xuất khẩu sang Mỹ hiện nay không chỉ dừng lại ở việc chứng minh xuất xứ, mà còn nằm ở yêu cầu giảm bớt tỷ lệ nguyên liệu và linh kiện có nguồn gốc từ Trung Quốc trong cơ cấu sản phẩm. Mỹ lo ngại rằng nếu phần lớn giá trị hàng hóa vẫn đến từ Trung Quốc, thì việc gắn nhãn “Made in Vietnam” sẽ chỉ mang tính hình thức, và không đáp ứng nguyên tắc “chuyển đổi cơ bản” (substantial transformation). Nói cách khác, hàng hóa phải phản ánh đúng giá trị sản xuất thực sự tại Việt Nam, thay vì chỉ là nơi lắp ráp cuối cùng.

Yêu cầu này đặt doanh nghiệp Việt vào thế khó. Trong nhiều ngành, nguyên liệu từ Trung Quốc không chỉ rẻ mà còn là nguồn cung chủ lực, thay thế trong ngắn hạn là gần như bất khả thi.

Ngành dệt may – da giày nhập khẩu nguyên phụ liệu hơn 22,8 tỷ USD năm 2024, trong đó 51% đến từ Trung Quốc. Riêng vải nguyên liệu, tới 70% lượng nhập khẩu có nguồn gốc Trung Quốc. Ngành da giày đạt tỷ lệ nội địa hóa khoảng 55%, nhưng nhiều nguyên liệu thô vẫn phải nhập khẩu (Tổng cục Hải quan, 2024).

Trong khi đó, ngành điện tử – vốn xuất khẩu hơn 100 tỷ USD – phụ thuộc gần như tuyệt đối vào linh kiện nhập khẩu từ Hàn Quốc, Trung Quốc và Đài Loan. Với gỗ, hơn 70% nguyên liệu vẫn phải nhập từ nước ngoài. Những con số này cho thấy bài toán xuất xứ không hề dễ dàng.

Lưu ý trong ghi nhãn xuất xứ và khai báo hải quan

Trong ngành sản xuất và chế biến gỗ, chống gian lận xuất xứ là vấn đề then chốt. Khi Hiệp định EVFTA đi vào thực thi, doanh nghiệp nào minh bạch về xuất xứ sẽ càng được hưởng lợi. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa vẫn chưa nhận thức đầy đủ, dẫn đến khó khăn khi thực hiện.

Theo bà Nguyễn Thị Thanh Hằng, Phó Đội trưởng Đội Hải quan Khu chế xuất Tân Thuận, nếu trong quá trình làm thủ tục hải quan xuất hiện nghi vấn gian lận, lô hàng có thể bị dừng thông quan để kiểm tra hồ sơ, thậm chí kiểm tra thực tế hàng hóa hoặc cơ sở sản xuất. Thực tế, nhiều doanh nghiệp không nắm vững quy định, không xuất trình được hồ sơ chứng minh xuất xứ, dẫn đến bị kéo dài thời gian thông quan và phát sinh chi phí.

Để tránh rủi ro, doanh nghiệp cần đảm bảo hàng hóa và nguyên liệu phải đáp ứng quy tắc xuất xứ ưu đãi hoặc không ưu đãi theo Nghị định 31/2018/NĐ-CP. Hồ sơ xuất khẩu phải “sạch”, bao gồm hợp đồng, C/O, và chứng từ gia công rõ ràng, nhất quán. Bà Phùng Thị Ngọc Anh cũng khuyến nghị doanh nghiệp siết chặt quy trình quản lý nguồn hàng, rà soát toàn bộ chứng từ để đảm bảo minh bạch.

Ngoài ra, doanh nghiệp cần lưu ý về ghi nhãn. Nếu hàng hóa đáp ứng tiêu chí xuất xứ, có thể ghi “Origin: Vietnam”; “Made in Vietnam”; “Produced in Vietnam”; “Product of Vietnam”. Nếu không đáp ứng, tuyệt đối không được sử dụng các cụm từ này mà phải ghi đúng thực tế, ví dụ: “Lắp ráp tại Việt Nam”; “Hoàn tất tại Việt Nam” hoặc “Lắp ráp bởi tên Công ty/Tập đoàn” hoặc “Chế biến bởi Công ty/Tập đoàn” hoặc “Sản phẩm của Công ty/Tập đoàn. Đây là điểm mấu chốt giúp doanh nghiệp tránh bị xử phạt, bảo vệ uy tín và thuận lợi khi xuất khẩu.

Hy vọng bài viết mang lại cho Anh/Chị góc nhìn hữu ích. Nếu thấy bổ ích, kính mời Anh/Chị đăng kí nhận newsletter để cùng theo dõi những thông tin mới nhất, hoặc nhắn cho Phoenix Logistics khi cần tư vấn cụ thể hơn.

LIÊN HỆ VỚI CHÚNG TÔI

(+84) 94 6901199 (Ms. Linh)

support@phoelogi.com

Văn phòng chi nhánh HCM: Tầng 2, tòa nhà HALO, số 10, đường Phan Đình Giót, phường Tân Sơn Hòa, Thành phố Hồ Chí Minh